Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Ганьба

Аднойчы Бэнсь, як друг бязгрэшны, Сказаў Вячорку: "Ну - лады: Ты едзеш з намі да падшэфных У вёску Доўгія Брады. Я ўгаварыў дацэнта Дроба За баяніста ўзяць цябе. Дадзім канцэрцік хлебаробам - Паможам музыкай сяўбе!.." Сцяпан любіў паездкі ў вёску - Спаткацца з новымі людзьмі, Пазнаць свой край шырэй хоць трошку, Павеў жыцця ўдыхнуць грудзьмі. У вёсцы іх, "артыстаў з Мінска", Развёў па хатах брыгадзір I - выпадкова ці наўмысна - Сцяпану з Бэнсем дагадзіў: Да Базыля Крата паставіў. Той быў заможны гаспадар: Меў новы дом і двор на славу, I ў тым двары - дай бог тавар! I меў дачку. Даўно нявеста, Ды лёс Гілену абмінаў: Была з "няўходжанага цеста" - I люд тутэйшы гэта знаў. Як паглядзець - амаль красуня, А па натуры - пустальга. Дзяцюк прыстане, пабузуе - I прэч нясецца як мага. Яна загадчыцаю клуба Рабіла ў вёсцы - і штораз Было ёй радасна і люба, Як госці ехалі ў калгас. Сам брыгадзір улучыў шэптам На гэта Бэнсю намякнуць: Маўляў, не грэшна будзе шэфам З такою краляю гульнуць. Тады і ўзнікла думка ў Бэнся: "А што, каб Кротаву дачку Апрацаваць у пэўным сэнсе Ды і Сцяпану - пад руку? Падстроіць так, каб на вячэры Ён ля Гілены побач сеў, Каб "гары" выжлукціў звыш меры I да няўцяму акасеў? Каб аж не помніў сам, што робіць. Вось будзе факцік у мяне! А ўсё астатняе ўжо дробязь: Альжбеты чутка не міне!.." Сам лёс зрабіў яму паслугу: За пуняй стоячы ў садку, Зусім няўмысна Бэнсь падслухаў, Як маці бэсціла дачку: "Ты бач! Яна ўжо па ахвоце I гэтым пойдзе пасабляць! Напасаблялася ўжо, годзе! Праз месяц будзе - не схаваць! Ці, можа, гэта з іх каторы I нагуляў табе нябось?.." У словах чуліся дакоры, I крыўда горкая, і злосць. Замёрлы Юзік ад здзіўлення Аж рот разінуў за сцяной. "Ого! Дык самы раз Гілене Яго ўсучыць! Любой цаной!.." Рашыўшы, Бэнсь, падступны сэрцам, Пачаў свой план ажыццяўляць: Дзяўчыну ён перад канцэртам Адвёў убок хвілін на пяць. "Вы не здзіўляйцеся, Гілена, Што так пытаю - па прамой: Але скажыце мне сумленна: Вам... па душы таварыш мой? Ах, вы яшчэ... Ну, што ж, не стану Патрабаваць. Я сам скажу. Я - тайну выдам: вы Сцяпану Страшэнна ўзрушылі душу! Але ён вельмі сарамлівы! Ен нізашто не скажа вам, Што быў бы ў свеце найшчаслівы, Каб ваша сэрца мець за храм. Таму - круціце самі гайку... А што сказаў я вам - маўчок!.." Гілена "клюнула" на байку, Як верхаводка на кручок. Амаль увесь канцэрт, прасцячка, Вачэй не зводзіла з хлапца, I Бэнсь паверыў: тут няцяжка Давесці справу да канца. Перад вячэрай тонка-хітра Ён гаспадыні прашаптаў: "Ну, цётка Тэкля, з вас паўлітра - Вам зяця ў хату я дастаў! Мой сябар з вашаю красуняй Сышліся так адно з другім, Што будзе проста неразумна Не паспрыяць у шчасці ім! Кажу вам шчыра - даастачы: Не выпускайце зяця з рук!.." Хвілін праз колькі Бэнсь убачыў: У справе ёсць прыкметны зрух! Вячэра, з поснае і беднай, Як планаваў скупеча Крот, Пабагацела адпаведна Задуме, пушчанай у ход. Не проста ж госці ўжо, выходзіць, А - сват у хаце з жаніхом! У гэткім разе не зашкодзіць Уразіць іх і за сталом. Базыль паставіў "гары" кварту, А Тэкля - закусь: свежы сыр, I масла жоўтае, і скварку, I нават кольца каўбасы. Канешне ж, Юзік пастараўся, Каб ля Гілены сеў Сцяпан. З павагі - той і не ўпіраўся, Не знаў, што змысліў інтрыган. Базыль - яму паспела Тэкля Сказаць пра "зяця" і дачку - Наліў пякучага, як з пекла, Па поўнай шклянцы першаку. - Ну, хлопцы, сёння вы героі! Арлы! Дык як тут не нальеш?.. Сцяпан у добрым быў настроі - З усіх ён выступіў найлепш. Ды і наогул - гэта вёска, I гэта ранняя вясна... - Дык, хай даруе матка боска, Давайце, хлопчыкі, да дна! Хто не блазнюк, а хват-мужчына, Без перадыху - да канца!.. I, падагрэты гэткім чынам, Сцяпан "згуляў у малайца". Сцяло - не мог дыханне звесці, Як бы ў нутро пайшоў агонь. - Вазьмі, сынок, хутчэй заесці! - Гукнула Тэкля да яго. Гілена вобмігам на сподак Суседу закусь падала I ўся ад шчасця млела ўпотай - Уся брыняла і цвіла. Ледзь дых вярнуўся да Сцяпана, Як Юзік ткнуў рукой на іх: - Вы паглядзіце, што за пара: Дальбог, нявеста і жаніх! Старых уцешыў вокліч гэткі: Быў па душы абоім "зяць". - Дапраўды кажаш, мае дзеткі: Такую пару - пашукаць!.. Сцяпан зірнуў на Бэнся грозна: - Ты... гэта самае, прымоўч!.. Гілена ж соладка-трывожна Тым часам думала пра ноч. Была няўрымсная Гілена! Вячорка раптам так адчуў Пякельны жар яе калена - Аж стала горача ўваччу. Пяршак, што ён кульнуў з ахвотай, Сцяпана моцна захмяліў. А ўжо Базыль другім заходам Ім шклянкі поўныя наліў. - Давайце кропляю свянцонай Яшчэ абнашчымся разок, Хоць вы прывыклі да куплёнай, А гэта - так сабе, квасок! I як пад добрую закуску, Дык можна буталь апрастаць, Крыху пахыркаць у падушку I зноў за плуг на полі стаць!.. Не ўнікшы ў гэткую манеру Хваліць сябе "наадварот", Сцяпан за чыстую манету Прыняў усё, што збаяў Крот. Таму, не быўшы п'яны з роду, Пасля "заходаў" чатырох Язык варочаў, як калоду, I ўстаць з услона сам не змог. Апошні момант, што назаўтра Туманна ў памяці ўваскрэс,- Вясёлы Бэнсь крычыць з азартам: "Смялей, жаніх! Даёш прагрэс!.." Старая ўдумліва рашыла, Каму дзе класціся з гасцей: Сцяпан, без памяці, за шырмай Заняў Гіленіну пасцель. Свабодны ложак у святліцы Дастаўся Бэнсю. А дачцэ... Дачка павінна прымасціцца Ля "зяця" побач. Дзе ж яшчэ? Ёй Тэкля так і прашаптала: "Ідзі! Каб ведаў, чый ён зяць. Ну, што ты бельмы пакуляла? Цяпер няма чаго куляць!.." На шчырасць гэткую Гілена Не спадзявалася ніяк I аж крыху пачырванела: "Дык ён жа... п'яны, як мярцвяк!" "Ты не пра тое зараз думай! Ты прыбяры спярша да рук! Калі, дасць бог, ён чэсны дурань - Дык будзе бацьку мець байструк! Прайшла з паскуднікам навуку - Прыруч і добрага хлапца! Упусціш - выганю, як суку, У чым стаіш! Ані рубца!.." * * * Сцяпан ачнуўся. Так, нібыта Ужо не спіць, а галавы - Не павярнуць: свінцом наліта. I сам увесь - як нежывы. Але выразна адчувае: Хтось цёпла дыхае ў шчаку, Ля шыі коўдру раскрывае I на плячо кладзе руку. I тут жа - голас, мяккі, ветлы: "Прачнуўся? Годзе, годзе спаць!" Каму і хто гаворыць гэта? Знаёмы хтось - а не пазнаць. "А ты такі салодкі, Сцёпчык! З табою страціш галаву! Калі ў нас першы будзе хлопчык - Таксама Сцёпам назаву!.." Як ток працяў. Дайшло імгненна. Расплюшчыў вочы. Твар у твар - Над ім шчаслівая Гілена Палае, дыхае, як жар. Пагляд - даверліва-крыштальны, I губкі - банцікам-вузлом. Тут шырма шырхнула - і ў спальню Убегла Тэкля з абразом. "Са шлюбам вас! Са шлюбам, дзеткі! Раз самі божы запавед З сябе знялі - то бог у сведкі: Ідзіце зразу ў сельсавет! Калі ўжо гэтак раптам выйшла - Благаслаўляем вас з айцом!.." I бацька тут падбег увішна, Сказаў: "А ты, брат, малайцом! Умэнт з Гіленкай згаварыўся! I тыдня ўслед не пахадзіў!.." Сцяпан, збялелы, падхапіўся, Памостам ногі астудзіў. Але кальнула так у скронях, Што, каб не ўпасці, тут жа сеў, Заціснуў голаў у далонях, Адчуў: канец - задушыць гнеў. "Дык гэта... што ж гэта такое? Я - звар'яцеў? Або - яны? Ух, як нясцерпна ў чэрап коле! Набраўся ўчора, бот дурны!.." "Ці не муціць цябе, Сцяпанка? - Бліжэй ступіла Тэкля крок.- Бач, не пайшла здароўю п'янка. Базыль, дай похмелкі глыток!.." "Ідзіце к чорту!" - дзіка, страшна Сцяпан у гневе закрычаў, Схапіў свой "клёш" з бліскучай спражкай, Збірацца похапкі пачаў. "Ну-ну! Нявольна так, дзіцятка! Ужо ж нікому не сакрэт! I справядліва кажа матка: Цяпер вам толькі ў сельсавет! А што ж! Дачка ў нас - не круцёлка, У бацькі-маткі - на слуху. Паненскі стан трымала цвёрда, Каб гонар быў і жаніху!" - Так бацька з годнасцю, спаважна Размову хітрую павёў I "гарай" з бутлі учарашняй Напоўніў шклянкі да краёў. "Дапусцім, нават і па п'янцы, Але ж было, зяцёк, было! Давай асушым, брат, па шклянцы, Каб сумляванне не ўзяло! На шчасце гэта неспадзеўка - Адно патрэбна ўразумець. Ты паглядзі, якая дзеўка, Якую жонку будзеш мець! На ўсе шаснаццаць - гаспадыня: I ткаць - сама, і шыць, і мыць. I ўжо бітком набіта скрыня - Пасаг дадзім - як мае быць!.." Тым часам, седзячы на ложку, Гілена хліпаць пачала - Усё мацней, мацней патрошку I Тэклі жару паддала: "Ты што ж? Зрабіўшы дзеўцы псуту, Як той пранцузкі кавалер... Каму ж яе цяпер падсуну? Хто ж возьме гэткую цяпер?.." Сцяпан, не бачачы нічога I як не чуючы зусім, Ужо рвануўся да парога, Як раптам - Юзік перад ім. "Я - еду! - крыкнуў.- Гэта пастка!" "Мне ўсё вядома. Пачакай! Не гарачыся, калі ласка, I ад Гілены - не ўцякай. Падумай сам: бацькі сягоння ж У камітэт напішуць ліст - З кансерваторыі пагоняць, I з камсамола паляціш..." "Ты што - смяешся? Ці сур'ёзна?" "Зусім сур'ёзна, галубок!" "Пусці!" - сказаў Сцяпан пагрозна Ды так, што той - адразу ўбок. Сцяпан піхнуў рукою дзверы, Не зачыніўшы за сабой,- I са двара, як ад халеры, Панёсся вулачкай крывой. У лесе толькі, ля рачулкі, Спыніўся, лоб вадой абдаў, Пачуў у скронях стукат гулкі - I ўрэшце сэрцу волю даў. Не сутрымаў усхліпу-плачу - Папёрлі слёзы з глыбіні. "Каму і як я растлумачу, Што тут няма маёй віны? А можа, толькі папужалі - I не пашлюць у Мінск пісьма? Тады ўтаіць усё ад Алі? А як дазнаецца сама? Не, лепей ёй сказаць адкрыта, Што ў гэткі трапіў пераплёт..." Аж задыхаўся ён ад крыўды I кляў увесь Гіленін род.