Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Купальскія васількі

Як хутка ўсё наўкол заціхла: Дзявочы смех, дзіцячы крык, Агідны вуркат матацыкла, Ля нейчай студні корбы скрып... А быў жа час: купальскай ноччу Не спалі ў вёсцы да зары - Ганялі ведзьму-патарочу, Агні палілі на гары, Спявалі песні і скакалі, Вянкі пускалі на ваду I кветку-папараць шукалі - З жыццём і доляй не ў ладу... Нічога з колішняга свята Не засталося ўжо - няма. "А раз няма - праблема знята. Зняла гісторыя сама!" Цытата гэтая ў Сцяпана Сядзела ў чэрапе, як косць. "Праблема знята для васпана, А для мяне - праблема ёсць! Вось - не палілі вогнішч хлопцы, Вянкоў дзяўчаты не вілі - Дзень цэлы дзюбалі па стопцы I, ачмурэўшы, спаць ляглі..." Вячорка, седзячы на лаўцы, Курыў так прагна, бы ў запас, I ўжо хацеў было падацца На вышкі ў пуню - самы раз! - Калі пачуў, што нехта вулкай Ідзе ад школы ў гэты бок: Абцасы тахкаюць нягулка I часта - лёгкі, шпаркі крок. Вячорка ўраз насцеражыўся, Ператварыўся ўвесь у слых, Разгледзеў постаць, падхапіўся I зноў замёр, стаіўшы дых. Яго заўважылі таксама - I замарудзілі хаду. "Няўжо яна? Няўжо Мар'яна? На шчасце мне ці на бяду?" А постаць круць! - і шыбкім крокам Назад - у морак-цішыню. - Пастойце! - выгукнуў Вячорка.- Я ўсё адно вас даганю!.. Нібы дзяцюк, рвануўся з месца Ступой сажнёвай наўздагон. Яна - стаяла. Дзе ж ёй дзецца, Калі пазваў не хтось, а ён! - Вы што пусціліся наўцёкі, Як бы я звер, што з'есць ураз? I ён пачуў уздых глыбокі: - Я не чакала ўбачыць вас... Я толькі думала: прайдуся, Бо спаць не хочацца зусім... Балючай марай светла-русай Яна стаяла перад ім. Той сон пакутлівы, што сніўся I вабіў цягам доўгіх год - Яму здалося: раптам збыўся, Зрабіўся явай для яго. - А што - вас мама адпускае Адну так позна са двара? - Не, я сама... Яна не знае, Яна б дазволу не дала... - Дык вось якая вы, Мар'яна! - Ён адабрэння не ўтаіў.- Што ж, раз абоім спаць нам рана, Дык мо і пройдземся ўдваіх? Як, згода? - Згода.- Малайчына! Які ж маршрут мы абяром? Яна паціснула плячыма: - Не знаю... Хораша кругом!.. - За вёску, можа, у жытное, Дзе ціша долы спавіла? - Ага, за вёску. Так даўно я У полі ноччу не была!.. Вячорка глянуў на кафтанік: - А не прастудзіцеся - так? - Ды што вы! Я - з загартаваных. Мне гэткі холад ані ў знак! - Будзь блаславёна тая сіла, Што вас прымусіла ўцячы! Айда шукацьма, дзе згубіла Зара вячэрняя ключы! А раптам знойдзем? Вы не супраць, Каб мы знайшлі іх дзесьці тут - На вашу мілую прысутнасць Я запісаў бы гэты цуд! - Ключы у возеры ўтанулі, Іх месяц знойдзе давідна... А што б вы імі адамкнулі? - Цяпер спыталася яна. - Я адамкнуў бы імі дзверцы Той студні ў вотчынным двары, Адкуль сабе натхненне ў сэрца Бяруць музыкі й песняры. Я ўжо даўно адтуль не чэрпаў, Не даставаў жывой вады... - А без ключоў зары вячэрняй Вы не дасягнеце туды? - Не, нават нечага і марыць. Ключы патрэбны мне, ключы!.. Яна задумалася, мабыць,- Маўчала, побач ідучы. Маўчала ноч. Маўчала неба. Свяціўся месяца цаўкруг. Калматай коўдрай бела-срэбнай Засланы быў прырэчны луг. З лагчыны ўезджаным прасёлкам Да ўзгорка крочылі яны, I вось у твар дыхнула цёплым, Адвечным духам збажыны. I перапёлка ў прывітанне Ім пракрычала: "Жаць пара!" Жаданай тайны прадчуванне Было ім за павадыра. - Скажыце мне, а што павінна Лічыцца шчасцем у жыцці? - Па мне - з найлепшаю жанчынай Вось гэтак поручкі ісці. I знаць: яна цябе кахае, Як ты яе - усёй душой, I што за лёс вас ні чакае - Табе не зробіцца чужой... - I ўсё? - спынілася Мар'яна. - I ўсё!..- А творчасць? А тварыць? - Тварыць - штодзённа, апантана - Для чалавека значыць - жыць... - А ці не шчасце - поспех, слава, Прызнанне публікі? - О, не! Усё, што слава - нецікава. Ва ўсякім разе - для мяне. - Але яна ў вас ёсць, аднак жа, I без яе ўжо вы - не вы. - За гэта час, відаць, адкажа - Маёй нямнога тут віны... Мар'яна, гладзячы рукою Па шорсткай грыве каласоў, Крутнула русай галавою: - Не, вы віноўнік перш за ўсё. Адной той песні, што ў застоллі Сягоння спелі дзеля вас,- Адной яе было б даволі, Каб не ўскладаць віну на час... Прабачце мне, што я, магчыма, Бяру занадта смелы тон: Я вам удзячна, шчыра-шчыра, За светлы талент ваш і плён! Я вашу музыку звычайна Па першых гуках пазнаю, Што нейкай сілай ачышчальнай Душу ў палон бяруць маю. Пачую раптам, выпадкова - I ўся, да клетачкі адной, Замру ад нечага такога, Што лучыць з вечнасцю самой. I родны кут адразу ўбачу - У светлых днях жыцця свайго. Знямею, слухаю і плачу - Сама не ведаю чаго. Ад шчасця, можа? Ці ад болю? Ад крыўды той за нас саміх, Што краю роднаму з любоўю Не аддаём свой кожны міг?.. Мар'яна ўся ажно трымцела, Уся пылала перад ім. Не гаварыла - песню пела, Найсветлы ў свеце пела гімн!.. Сцяпан глядзеў зачаравана У малады прыгожы твар. - Дык вось якая вы, Мар'яна! Які вам выпаў божы дар! А я не знаў, што вы такая. Што вы наогул... недзе ёсць... Што ў роднай вёсцы напаткае Мяне нанова... маладосць! Я скалясіў не раз, не двойчы Удоўж і ўпоперак наш край: Як часта радасць біла ў вочы - Глядзі, любуйся, выбірай! I я глядзеў, і любаваўся Жыцця найпекнаю красой, А выбіраць - не парываўся: Зайздросны лёс, але - не мой!.. Сцяпан адчуў: сусвету веліч I міг - зліваюцца ў адно. Ён быў зусім гатоў паверыць, Што вось і шчасце, вось яно! - Дазвольце, я вас пацалую,- Сказаў даверліва, як мог... Жагнай, жагнай напрапалую, Калі ты ёсць, купальскі бог! Цямніся, ноч! Світай, світанне! Ярыся, сонца! Днейся, дзень! Любві і згоды панаванне Яднае з веку свет людзей. А розум ставіць спасцярожна Непераступнае "ледзь-ледзь"... - Сцяпан Якубавіч... ці можна Адну вам песню вашу спець? Я - на паўголаса, нягучна... - Ды калі ласка! Буду рад! - Даўно са мною неадлучна Яе высокі, чысты лад... Мар'яна стала строга, сціпла Перад маўклівай збажыной - Як перад залай чуйна сціхлай У ззянні зорнасці начной. "Прыйдзі - як снег на квецень маю, Прыйдзі - як бура на зямлю,- Не страшна мне, бо я - кахаю, Не скрушна мне, бо я - люблю. Я ўсё сцярплю, я ўсё стрываю I ўсё навек благаслаўлю - Адно адчуй, як я кахаю, Адно спазнай, як я люблю. Ці зладжу я з сабой - не знаю, I аб адным цябе малю: Не папракай, што я кахаю, Не праклінай, што я люблю..." Чым шчаслівей Мар'яна пела (Так - раз пяецца на вяку!) - Тым больш расла ў яго, мацнела Трывога: што гэта? адкуль? Яшчэ ў студэнцкім інтэрнаце Ён напісаў яе... Пазней - У іншым, новым варыянце - Пусціў на волю, да людзей. Яе не часта людзі пелі. Не дзіва: песень - мірыяд! Цяпер ён слухаў ва ўтрапенні Забыты першы варыянт! Адна душа на ўсю планету Калісьці ведала яго!.. Спытаў ледзь чутна: - Песню гэту... Перанялі вы... ад каго? - Ад мамы!.. - Значыць, вы, Мар'яна - Альжбеты Францаўны... дачка?!. Усё было так нечакана - Як з неба гром без аблачка. - Дачка!.. На міг сцяло, здавіла Яму ў грудзях - не прадыхнуць. - А што вас гэта... так здзівіла? - Вы... не падобныя нічуць!.. Ён знаў, ён помніў, што Альжбета Ад мужыка пайшла з малой. Але што кветка-цуд вось гэта - Яе крывінка?.. Божа мой! Хвіліну цэлую балесна, Вачэй не зводзячы, глядзеў. - Дык вось якая наша песня! - Сказаў працягла, нараспеў. Мар'яна зразу ж улавіла, Што нешта сталася, але ж - Ёй так хацелася шчасліва Абняць увесь прастор-бязмеж! I так паверылася моцна: Жыццё для шчасця існуе,- Што усумніцца хоць на момант - Было б забойчым для яе!.. - Світае ўжо... Раса ірдзіцца... Я пабягу... А вы - пасля. Са мною разам не ідзіце - Убачыць можа хто здаля... Сцяпан цяпер адно заўважыў, Што ноч радзее пакрысе. - Я... буду помніць словы вашы! I слухаць песні вашы ўсе!.. Ужо адбегшыся далёка, Яна спынілася, затым Звярнула ўбок і ўмомант вока У жыце канула густым. "Там нацянькі, відаць, сцяжына",- Падумаў ён - і неўпапад: Мар'яна вынырнула з жыта I стрымгалоў бяжыць назад. Падбегла - быццам бы з купання: I нос, і лоб, і валасы, I дужкі броў - усё дазвання У срэбных кропельках расы! Расой намоклі чаравічкі, Спаднічка зрошана з бакоў. А каля сэрца - невялічкі Букет купальскіх васількоў! Няйначай цуд прыроды нейкі, Сатканы з росаў, перад ім. - Вось,- падала Сцяпану кветкі,- Аб роднай ніве на ўспамін... - Ты змокла ўся,- сказаў ласкава. Яна ўсміхнулася: - Дармо! I засаромлена спытала: - Вы мне напішаце пісьмо? Хоць два радкі, як болей нельга... - Хоць два радкі,- кіўнуў Сцяпан. - Да пабачэння! - і пабегла У шызы досвітны туман... * * * Альжбета Францаўна паспала Зусім не шмат - гадзіны дзве. Пасля гасцей - чамусь абвяла, I боль азваўся ў галаве. Спачатку думала з Мар'янай Пагаварыць і ўсё сказаць - Чаму ёй стала так пагана Ад жарту Лёдзі: "Чым не зяць?" Адкрыцца ўвогуле начыста: Чым столькі год яна жыла - Якой пакутаю цямрыстай, Якой іскрынкаю святла! Але адчула, што не зможа - Душа зайшлася палыном. Аддасць хай трохі... Легла ў ложак I знемаглася цяжкім сном. Што ёй прыснілася - не помніць, Але прачнулася яна, Адчуўшы страх, якраз у поўнач, Пры пасках месяца з акна. "Мар'яна!" - рэзкі боль нясцерпны Апёк раптоўна, як агнём. Яна ўсхапілася з пасцелі I - за пярэгарадзь кулём. Убегла, шырму адхінула - I дых Альжбеце заняло, Здавіла так - аж пахіснула: Мар'яны ў ложку не было!.. - Мар'яна! - клікнула.- Мар'яна! - I зразумела, што дарма: Пасцель была не рассцілана. Дачкі няма! Яе няма!.. Душу здагадка апаліла: "Мар'яна з ім! Канешне - з ім!" I, страшна ўсхліпнуўшы, завыла Альжбета ў цераме сваім. Яна не плакала - канала, Слязьмі давілася ўзахліп I рукі роспачна ламала Перад бяздушным ззяннем шыб. Няўцямна выйшла на падворак, Да весніц моўчкі падышла. "Маё ж дзіця мне будзе вораг - Вось да чаго я дажыла..." Світала. Шызы морак плыўкі Сплываў у закуткі на дзень. У скроні білі дум абрыўкі: "Усё... Ніякіх больш надзей... Нічога больш... Надзей, уласна, I не было... А што ж было? А што ж раптоўна так пагасла, Суздром рассыпаўшыся ў тло? Магчыма, памяць, што трымала Душу на нітачцы жывой? Цяпер і памяць не стрывала - Ён нават там ужо не твой..." Ды вось пачуўся быццам шорах. У сэрцы тахнула: "Яна!" Ну, так: сцяжынкай на падворак Яе дачка ішла з гумна. Але ішла Мар'яна дзіўна - Як бы гуляючы з сабой: То рукі белыя карцінна Счапляла ўшчэп над галавой, То нагіналася, зрывала Травінку, можа, ці лісток, Да губ прыклаўшы, цалавала I адкідала тут жа ўбок... Альжбету згледзеўшы ля ганку, Яна апомнілася ўміг: "Ой, будзе мне за прагулянку! Ой, мама, што ў вачах тваіх!.." Акамянелы, пастарэлы, Якісь нядобры і чужы Быў матчын твар, нязвыкла белы У дня і ночы на мяжы. - Ты з кім бадзялася, бадзяга? - Не трэба, мамачка, пасля... Альжбеце раптам стала блага: Спаднічка зрошаная ўся. - Ты на яго забудзь адразу ж! - Сказала тонам ледзяным.- I калі ўздумаеш пра замуж - То знай: з любым - але не з ім!.. Мар'яна войкнула, замёрла, Губу падціснула губой I моўчкі, горда, непакорна Глядзела ўдаль перад сабой. Але не бачыла нічога Праз слёз гарачую імглу, Апроч усмешкі засмучонай Ягоных воч, ягоных губ... А потым кінулася ў хату, Упала ніцма на пасцель I доўга трэслася ад плачу - Ад чорных дум між белых сцен. * * * Ці быў хоць дзень адзін, Вячорка, А ці была хоць ноч адна, Каб у самотнасці агорклай Цябе не ўспомніла яна? Каб не падумала парою: Хоць дзесь на тысячнай вярсце, Хоць за апошняю гарою - А лёс усё-такі звядзе!.. I звёў... "Прыслухаўся", нарэшце, Да крыку змучанай душы - I звёў... Узрадуйся, уцешся I "дзякуй" шчырае скажы. Лёс абышоўся больш чым злосна. Ударыў так, што не стрываць. Свая ж дачка... Пакуль не позна - Іх стрэчы трэба абарваць!.. Яе вяло на двор знаёмы Зусім не злосці пачуццё - Сляпая роспач, страх няўёмны: Куды ж крутнулася жыццё? Як лёс прыдумаць мог такое, Што, нібы торбу ў жабрака, Усё ў яе найдарагое Адыме родная дачка? Што раптам згасне гэткім чынам Апошні променьчык надзей... I дзе пакут яе прычына - Не волен знаць ніхто з людзей. Крый бог, каб ён або Мар'яна Штось западозрылі... Каб ён... Ён, для якога заарана Сцяжынка ў край юнацкіх дзён. Ён, для каго Кудзёлка Аля - Як фільм, што колісь перажыў. Забыта так, што ў ноч купалля Яе дачку прываражыў! У гэткім роспачным настроі Яна ішла прасіць яго, Каб ён пакінуў у спакоі Мар'яну - толькі і ўсяго. Каб ён знайшоў прыдатны спосаб I даў дзяўчыне зразумець: Пасля купальскай ночы ў росах Патрэбна ёй працверазець... Альжбета Францаўна застала Вячорку ў хаце. Штось чытаў I быў уражаны нямала Яе прыходам: не чакаў. Ці мо адразу першы позірк Усё сказаў яму? Бадай... - Ну, што спынілася ў парозе? Праходзь далей, прашу: сядай! Падаў ёй крэсла. Госця села I, склаўшы рукі ў падале, Глядзела моўчкі, анямела На кветкі ў шклянцы, на стале. На васількі, што колісь звыкла Душу ўздымалі над зямлёй, Што як прысуд, як лёсу выклік Цяпер стаялі перад ёй... - Сцяпан Якубавіч, хачу я Табе бяду сваю адкрыць. Няхай душа твая пачуе, Як мне нялёгка гаварыць. Яна - зялепуха, дурная, Хоць у яе ўжо і дыплом. Людскога зла яна не знае, Узросшы ў маці пад крылом... - Ты пра каго? - Я пра Мар'яну. Яна з табой была ўначы. Ты даў ёй выпіць дурнап'яну, I ты мне мусіш памагчы... - Ах, вось пра што ты! - усміхнуўся Вачыма сумнымі Сцяпан. Устаў. Цыгаркай зацягнуўся. - Ты лічыш: гэта - дурнап'ян? - Так, гэта проста ачмурэнне, Яна ж уся - як не свая. Прабач, ты робіш вельмі дрэнна: Усё ж старэйшы ты ўдвая. Ты шчасця мець замала будзеш - Як не апомнішся, павер! Адно жыццё ёй збаламуціш Ды, дзякуй, мне ўкароціш век... Не знаў Сцяпан, якая драма Якім агнём у ёй смыліць, Што ў ёй дасюль той май, як рана, I крываточыць, і баліць. Што ўчора, першая ж хвіліна, Калі спаткаліся яны, Яшчэ выразней праявіла Далёкі вобраз той вясны... Не знаў ён гэтага, ды бачыў: Усё ў ёй стала на дыбы! Сказаў: - Дарэмна вінаваціш: Не прынясу я вам бяды. Сказаў спакойна, у астудзе, Удзячны лёсу, што сцярог. I паўтарыў:- Бяды не будзе. А шчасце... Шчасця - дай вам бог!.. - Бяда ўжо ёсць! - Альжбета рэзка Згарнула пальцы ў кулачкі I апантана ўстала з крэсла: - Сцяпан, не руш маёй дачкі! Знайдзі да нас у сэрцы літасць - Як брата роднага, прашу! Малю найшчыраю малітвай: Не даканай маю душу! Даруй! Ты быў мой бог, мой віцязь - Дык не пазбаў мяне жыцця: Не дай, не дай мне ўзненавідзець Маё адзінае дзіця! Калі ж, не ўстыджаны ўчарашнім, Яе ты ўцягнеш у капкан - Праклёнам маці самым страшным Я пракляну цябе, Сцяпан!.. Узрушна выпаліўшы гэта, Запалымнела, як агонь, I - за парог.- Чакай, Альжбета! - Гукнуў Вячорка наўздагон. Але яна, хоць і пачула, Не запынілася ў дзвярах, Паўз вокны ценем мільганула I ў вулку выбегла з двара. Сцяпан стаяў, маўчаў паніклы, Зацяўшы нерваў вузлякі. А на стале - як лёсу выклік - Сінелі кветкі-васількі.