Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Сустрэча

Пакуль жанчыны нетаропка Стаўлялі закусь на сталы, Мужчыны ў ценю пад істопкай, Кругляк асвойтаўшы стары, Пускалі дым у асалоду, Вялі гаворку між сабой - I пра ўраджай, і пра пагоду, I пра далёкі Лісабон... Хоць чуўся гурт правамі роўны - Ніхто не лёкай і не пан,- Але як рэдкі госць шаноўны У цэнтры ўвагі быў Сцяпан. Пачуць яго было цікава - Аўтарытэтны ўсё ж зямляк: З начальствам сходзіцца па справах I свет аб'ехаў як-ніяк. Што праўда, сам Вячорка лезці У цэнтр увагі не прывык I быў заўсёды ззаду дзесьці На фотаздымках групавых. Як чалавек не без амбіцый Дырэктар школы Крутарог Хацеў павесці асабісты "На ўзроўні госця" дыялог. - Сцяпан Якубавіч, ну як вам На ўлонні роднага кутка - Тут, дзе ў прысутнасці наяўнай I лес, і поле, і рака? Вячорка строс з цыгаркі попел: - Прыгожа ў вас тут, што й казаць! Вячысты лес, мурожны поплаў - Цаніць бы гэта й шанаваць... - Усе гарантыі і ўмовы, Каб творчай музе аддыхнуць! - Дырэктар, бачна, быў гатовы Бліжэй к мастацтву павярнуць. Але Вячорка не паддаўся - На іншы выкіраваў лад: - А мы, у гэтым і бяда ўся, Не цэнім свой прыродны клад. Мы часта думаем: вось недзе! Вось там - прырода! Там - краса! Я па зямлі крыху паездзіў - I хлам з душы павытрасаў. Заблуд і прымхаў вымеў смецце, Мне смешна чуць пра нейчы рай: Для ўсіх і кожнага - на свеце Найпрыгажэйшы родны край! Для нас - прыроды болей мілай, Чым беларуская, няма. Яна ж усіх нас надзяліла Душой такою, як сама! То ж у яе натуры - чуласць, Гасціннасць, мяккасць, дабрыня, Гатоўнасць даць табе прытулак - Ці ты чужы, ці ты радня... Рай нейчы хвалім у ахвоту. А вось задумваліся вы, Што ў нас, апроч, бадай, асоту - Няма калючае травы? У нас - ці ў лесе ты, ці ў полі - Садзіся смела, дзе стаіш: Не бойся - сцёгны не паколеш, Як на падушцы, пасядзіш! Я ж быў у тых краях на поўдні, Дзе ўсюды горы навакол. Хадзіў па полі і запомніў: Які няўтульны, жорсткі дол! Над ім у поце людзі гнуцца, А ён на ласку страх скупы: Нідзе ні сесці, ні прыткнуцца - Адны калючкі ды шыпы... А ў нас зямля - якую краску, Якую былку ні сарві - Кладзі да сэрца як лякарства I - здаравей, брат, і жыві! Мы ад зямлі суздром залежым - Як і яна ад нас, людзей. Завошта ж мы яе драпежым - Штораз бяздумней і люцей? Вось вы ўжо ўсе немаладыя - Тут нарадзіліся, раслі: Дзе ручайкі-крынічкі тыя, З якіх калісьці мы пілі? Дзе дзеўся бор на Белых Выспах, Што быў нам домам у вайну? Чаму ён знік? Чаму ён высах? Каму прад'явіць час віну? Дзеля якой вышэйшай мэты Бясцэнны клад жывой вады У акіян мы пром сусветны? Ну й перапром! А што тады?.. Сцяпан, замоўкшы на паўслове, Нагой акурак прыдушыў I зноў адчуў, як крыўдна-злое Штось варухнулася ў душы. Не раз, не раз ужо ўскіпала, Як магма, лютасць у грудзях Ад горкай думы: што прыспала У многіх душах - грамадзян? Чаму яны так неабачна, Не прадчуваючы бяды, Ідуць за глупствам і нахабствам Якога-небудзь Гламазды? Няўжо яны не разумеюць, Што тут яны - гаспадары: Адвеку тут аруць і сеюць I шлюць у свет свае дары! Што ў рэшце рэшт і іх нашчадкам Не дзесь, а ў краі родным жыць - I трэба мець, каб чуцца шчасным, Што шанаваць, чым даражыць!.. - Сцяпан,- зірнуў Тамаш на брата,- Ты так гаворыш, як бы тут Сабралі тых, хто вінаваты, I ты выносіш ім прысуд. А нашай, брат, віны не болей, Як і тваёй, а можа, й менш, Бо ты ж усё-ткі, божай воляй, Дзесь там з уладаю наўзмеж. Напрыклад, я - не растлумачу, Чаму так сталася і як, А толькі многімі ў нас, бачу, Кіруе хэнць "пажыць усмак". На ўсё ядомае ў прыродзе Пайшоў у наступ спажывец - I звер і птах ужо на зводзе, I ў рэчцы рыбіне - канец. Усё наважыў зжэрці, знішчыць - Без сантыментаў, лішніх слоў - Мільёнавокі паляўнічы, Мільёнарукі рыбалоў. Ніхто не мучыцца дакорам, Ніхто не думае пра грэх, I ўжо не стане ягад скора, Звядуцца жолуд і арэх. А з'ездзі ў лес, у гушчу нетраў, I глянь, што робяць грыбнікі: З-за грыба мох на сотні метраў Дзяруць і рыюць, як дзікі! Як бы іх страшны голад гоніць - I трэба грэбці наўзахоп, Усё каб выграбці сягоння, А заўтра - заўтра хоць патоп!.. - Тут і са школы трэба многа Спытаць за рост падобных з'яў,- Зірнуўшы ўскос на Крутарога, Антось-філосаф слова ўзяў. - Напомню прыклад досыць даўні: Калісьці ў нас у буквары - Было на "б" апавяданне - "Барыс і белка у бары". Што непісьменна - не "вавёрка", А "белка" - тэма на пасля. Цяпер пра іншае гаворка: Чаму драпежнасць узрасла? "Барыс са стрэльбай. Бачыць: белка! Бах! - міма. Белка на суку. Зноў: бах! - не лучыў. "Эх, няўмека!" - Гаворыць белка хлапчуку". I вось сынок бацькоў нядрэнных На ўсё жыццё запамінаў, Што трэба біць звярка на дрэве, Каб ён зваліўся і сканаў! Не жыць у радасці з ім дружна, Не любавацца і любіць, А біць - бязлітасна, бяздушна, Страляць і біць, страляць і біць! I паспрабуй пасля ў такога Перавярнуць душу інакш!.. - Ён пераверне сам любога! - З запалам выгукнуў Тамаш. - У нас такую сілу мае Меліяратар Гламазда: Яго нішто, брат, не стрымае, Яму нічога не шкада! Яму, што збег ад аліментаў За восем тысяч вёрст сюды I што, паводле дакументаў, Прайшоў і турмы і суды. Такія вывернуць з карэннем Апошні кусцік на зямлі, Каб атрымаць адно скарэй ім На апахмелку тры рублі... Відаць, мы ўсе папроку варты. Я і мастацтва закрану: Вось быў я неяк у тэатры - Глядзеў камедыю адну. Дык там якісь артыст на сцэне Іграў старога цурбяля I ўсё крычаў, аж пырскаў пенай: "За што любіць цябе, зямля?!" I што жылі мы небагата, I пухлі з голаду парой - Зямля была ў тым вінавата,- Даводзіў бравы дзед-герой. Я слухаў гэта - і, не блазен, А ўсё ж патомны хлебароб, Адчуў, што ён мяне абразіў, I рушыў з залы ў гардэроб. О прастата, ды не святая! Як ты далёка завяла! Падумаць толькі: ён пытае: "За што любіць цябе, зямля?" За што любіць? Во ліха-матры! Во даў задачку для глузда! Відаць, арудуе ў тэатры Таксама добры Гламазда! Калісь дзяды навук не зналі, Але карміцельку-зямлю Ласкава "матухнаю" звалі - Як маці родную сваю... Стамлёна з хаты выйшла Лёдзя, Падсела к Віньку на кругляк: - Напрацавалася - аж годзе! Дый наспыталася няўзнак. - Ну як там - скора ўжо, сястрыца? - Міргнуў ёй весела Антось. - Гатова ўсё, маглі б садзіцца, Але не чутна дзядзькі штось. Альжбета Францаўна чамусьці Яшчэ таксама не прыйшла... Сцяпан адчуў, як вена ў вусці Звужацца раптам пачала. У думках сам сабе ўсміхнуўся: "А ты хвалюешся, аднак! Як бы на стрэчу з ёй вярнуўся Той сарамяжлівы юнак. Спакойна, брат! Не ўскрэсне тое. Даўно ўжо зеллем парасло. Вы не захочаце абое I ўспомніць нават, што было..." - А дзе ж Мікіта? - хтось пытаннем Ягоных думак ход спыніў. - Сказаў: пайду на прагулянне. - А вунь ён - лёгкі на ўспамін! I сапраўды, з гумна да гурту Паважна крочыў зводны брат - Не йшоў, а нёс сваю фігурку - Глячок паўнюткі акурат! Ён зранку добра быў паддаўшы - Цадзіў, пакуль не набрыняў. Паспаў на сене, у паддашшы, I мацыён цяпер прыняў. Вінцусь рашыў "душу адвесці" - Увагай швагру "дагадзіць": - Мікіта Зміцеравіч дзесьці Адзін сызволіў пахадзіць? Мікіта зіркнуў, нібы стрэліў: - А што з табой тут дым глытаць, Калі ўвяздзе такая прэлесь I пасматрэць і падышаць?.. З усёй радні сваёй найболей Ён Вінцуся не паважаў, Бо зразумець не мог ніколі: Сур'ёзна кажа той ці ў жарт? - Ты - гарадскі, табе, Вінцэнты, Паняць прыроду не дано. А я ўвесь век жыву ў райцэнтры - Што і ў дзярэўні ўсё адно. Бывае, выйдзеш вутрам з хаты - Так благавухае сярэнь - Аж нос зрываюць араматы! Здаецца б, нюхаў цэлы дзень! Вінцусь тыраду ледзь даслухаў: - А я на гэта вам скажу: Народ не цэніць благавухаў - Ён любіць водар сенажу!.. Сёй-той ухмылку сцёр на вуснах, Мікіта ж глянуў на радню: - Ты прыдзяржы язык распусны - Прывык плявузгаць ерунду!.. Крыху няёмка стала Лёдзі - Аж злосць мільгнула на губе: - Ну, муж, калі б не пры народзе - Ой, благавухнула б табе!.. Агульны смех з яе пагрозы I жартаў-рэплік цэлы рой - Знялі канфлікт, амаль сур'ёзны, Пераламалі ўраз настрой. Каб як лягчэй астатак часу Счакалі госці на двары: - Прынесла б, Лёдзя, ты нам квасу,- Кіўнуў-міргнуў Сцяпан сястры. - Такі бярозавік з ячменем Тамаш прыпас - што валіць з ног!.. На гэты голас захаплення У тон азваўся Крутарог: - А нарачанскага кефіру Вам не даводзілася піць? Шкада! Вось ім бы музу-ліру Натхнілі вы як мае быць! Я ў санаторыі залетась Лячыўся там - такой парой: Вады і ў рот не ўзяў за месяц - Ні гатаванай, ні сырой. Штодня кефір купляў у Гэлькі - У магазіне. Вось дзе смак! Зірнеш - а ў горлачку бутэлькі, Як корак, маселца камяк!.. Прынеслі квас. Гладыш няспешна Пайшоў, пад крэкты, па руках. З усіх гучнейшае, канешне, Было дырэктарава "а-ах!". - Не квас - сімфонія лясная! Глытнеш - і чуеш гаю шум. Здаецца, так і напаўняе Святлістай музыкай душу!.. Дырэктар яўна меў на мэце Не толькі госцю дагадзіць, А й паказаць, каб гурт прыкмеціў, Які эстэт у ім сядзіць. Ды зноў Вінцусь у звыклай форме Крутнуў нязменны свой педаль: - Народ не слухае сімфоній! Яму "Лявоніху" падай!.. I тут з'явіўся дзядзька Лёкса. "Дзень добры" даў, паставіў кій. - Фу, братцы, ледзьве прывалокся: Не служаць ногі - хоць адкінь! Перш са Сцяпанам парукаўся, Пасля - з усімі па чарзе. У Лёдзі ціха папытаўся, Ці ў поўным зборы дзеці ўсе. Антось-філосаф тут жа месца Яму ўступіў на кругляку. - Ужо і дзядзька непрыкметна Пачаў катацца на кійку? - Пашкадаваў купіць машыну - Дык езджу так. Чаго ж хацець? Цяпер, каб чуцца чын па чыну, Сваю "каляску" трэба мець. Калі не ўзбіўся ты на ўласны На свой "Масквіч" або "жыгуль", Дык значыць ты - бядняк няшчасны, I для людзей ты - круглы нуль. А калі ты ў сваёй бляшанцы Сядзіш на колах, дабрадзей,- Дык у цябе другія шанцы I на павагу ад людзей! Дарэчы, цацку гэту нешта Не завінуўся ты купляць? - Гляджу на дзядзьку: ходзіць пеша! Хаця і ногі ўжо баляць... - А што ты хочаш, ягамосцю, Ад гэтых збітых капытоў? Я ўжо ў сярэднім, брат, узросце: Налета - семдзесят гадоў! - Ну, дзядзька! Лэбусь вунь таксама Ужо хадзіў і шкрэбаў дол, А гляньце, як цяпер гайсае, Калі пабраўся з маладой! Пісаў наш друк: якісь іранец, Хаксар, за семдзесят гадоў - Пры мусульманскім іх каране - Жаніўся трыццаць шэсць разоў! - Ну, Лэбусь столькі ўжо не зможа! Хаця - як кажа ўсё сяло - Пасля жаніцьбы, дай ты божа, Яму на вобмаладзь пайшло!.. Мужчыны дружна рагатнулі, I ўжо адчулася па ўсім: На тую тэму павярнулі, З якой не выблытацца ім. - Вы раскажыце, дзядзька Лёкса, Як ваш зарэчанскі Адам З мадамай мінскай чуць не злёгся I чуць душу там не аддаў. - Гэ-э, хто б аддаў там - невядома, Ён - не слабак, не думай, брат!.. Казаў: ну, чыстая мадонна - Хоць ты малюй з яе абраз! А ездзіў ён у Мінск на свята Як трактарыст-перадавік. I дзесьці там, хоць не аматар, Казаў - бутэльку прыдавіў. Канешне, гакнуў падхадзяшча. Але не ў тым была бяда, А ў тым, што быў адранку нашча, А нашча хмеліць і вада. Ну, там і высачыў мадонну I вельмі ж моцна пакахаў. Праводзіў вечарам дадому - Трымаў за локцік і ўздыхаў. На развітанне далікатна Хацеў у шчочку цмокнуць ёй - Яна ж сама пайшла захватна На буську буськаю сваёй. I так па-зверску цалавала, Уся шалеючы знутры, Што губы ўсе яму парвала: Казаў, балелі тыдні тры. Казаў: каб жонка ўночы гэтак На буську буськаю ішла, Дык меў бы ён не двое дзетак - Штогод збягала б з падала! - А што? У гэтай справе зверства, Відаць, павінна трохі быць! - Вы зверствам лічыце майстэрства - Уменне хораша любіць! I тут Вінцусь зусім спакойна Уткнуў тры грошыкі свае: - Народ цалуецца прыстойна: Ён ляпу ляпай не ірве!.. - Чакайце! Я ж вам пра Адама Яшчэ не кончыў. Значыць, так: Што не бясхозная мадама - Аб тым не думаў наш басяк. Пакуль ён буськаўся - з пацёмку Аднекуль выскачыў мужык: "Ты што маю цалуеш жонку!" - Пачуў Адам пісклявы крык. Казаў: маленькі, кучаравы - Як пакаёвы сабачок. Але на выгляд - надта бравы! I на Адама - кулачок! Адам як даў нагой пад рэтра, Дык бедны "пудлік" метраў пяць Ляцеў, хапаючы паветра, I якатаў на ўвесь той пляц!.. Пасведчыў смех, што Лёкса хвацка Падаў праграмны "нумарок". - А што такое рэтра, дзядзька? - Спытала Лёдзя назнарок. - Ды я і сам не вельмі петру, Але ж цяпер кругом і скрозь Адно і чуеш: рэтра, рэтра,- Дык, мабыць, гэта рэтра й ёсць!.. - Цяпер вунь пішуць, што для шчасця Мужык і жонка між сабой Ва ўсім павінны сумяшчацца, Іначай - кранты і адбой! Нібы часцей за ўсё бярэцца Развод з-за гэтага якраз. "Несумяшчальнасць душ і сэрцаў!" - Такіў судзе даюць адказ. - Вунь Каптуроў старэйшы, Васька, Не сумясціўся са сваёй. Гады ж са два ці тры да загса Дык сумяшчаўся - божа мой! I так спляталі рукі ёмка, Так згодна ў клуб гуляць ішлі! А толькі сталі муж і жонка - Несумяшчацца пачалі! Прычым жа тут віною цела? Тут цела, братцы, ні пры чым. Душа заўчасна абыдлела, У ёй - прычына ўсіх прычын. Я выдумляць-хлусіць не буду - Каптур сказаў, чыя віна: Ніхто не браўся мыць пасуду - I ён упёрся, і яна! Два тыдні дыхалі смуродам - На кухню страх было зайсці! I спрэчку кончылі разводам: Не сумясціліся ў жыцці!.. Згусціўшы зморшчыны-барозны, Вінцусь маўчаў, пахмурыў твар I ўсім надзіва даў сур'ёзны К расказу Лёксы каментар: - Народ умее сумяшчацца, Народ душою не азыз. Не сумяшчаецца мяшчанства - З капрызам дробязным капрыз! Пакуль на ўсім гатовым дома Не трэба голаў клапаціць - Дык ад раскошы той, вядома, Натуру лёгка распусціць. А ледзь пачнуць па шлюбе самі Сябе карміць і даглядаць - Дык і каханне ўмэнт згасае, I згоды-ласкі не відаць... Так зацікаўлена і жыва Ішла дыскусія ў мужчын, Што й Лёдзя ўрэшце прылажыла Да важнай тэмы свой аршын: - Вам толькі моладзь не па густу, А ў тым не бачыце бяды, Што ў блуд, у гулі, у распусту Ідуць бабулі і дзяды. Павыдаюць або пажэняць Дарослых дочак і сыноў, Старыя мошчы паджэньшэняць I самі жэняцца наноў. Калісь, ад нэндзы ўсохлы-дохлы, У пяцьдзесят гадоў мужык Старым лічыўся і, нямоглы, Не браўся бабамі ў разлік. Цяпер і ў шэсцьдзесят не годзе! А што? Здаровыя, быкі! На кірмашы вунь так і водзяць Блудлівым зіркам у бакі... - Другі праз "грыб" не пераплюне, Сліняк цячэ па барадзе, А ўсё адно падчэпіць плюндру I ў рэстаран паіць вядзе. Дзядусь, а толькі і цікуе, Як за здабычаю каршун, Каб дзеўку злэпаць дзе якую; I каб прытым не ўзняўся шум!.. - Таму пайшла цяпер распуста I юр узвірыўся, як вір, Што надта масла мажам тлуста На чорны хлеб, на белы сыр. Бывала, помню, мама ложыць Арэшак маселца ў камы - Не для таго, каб заваложыць, А каб хоць пах той чулі мы... Антось-філосаф раптам скеміў: Без філасофскага вянца Уся дыскусія па тэме - Што тая казка без канца. Ён кашлянуў без дай прычыны - Як знак на ўвагу ўсёй гурме, Ступіў наперад досыць чынна I гучна ўрэзаў рэзюме: - У нас уклад жыцця змяніўся - Нястача канула ў нябыт. Як цяжкі груз, на нас зваліўся Раней не знаны дабрабыт. Да грузу гэтага, дарэчы, Не ўсе гатовыя былі, I ў многіх кволенькія плечы Пачварна гнуцца пачалі. Душы падмурак іх маральны Няйначай трэшчыны дае, Таму й праблема, натуральна, Перад грамадствам паўстае... Закончыць сказ, парыўна ўстаўніы, Антосю Лёдзя не дала: - Усё! У зборы госці нашы - Альжбета Францаўна прыйшла! На міг замёрлі ўсе на месцы - Як бы напнулася струна. Дарожкай жоўтаю ад весніц - Сцяпан пазнаў - ішла яна. Ну, так, яна - Кудзёлка Аля, Яго абранніца калісь! Як і ў студэнцтве - без караляў, Без персцянёў, без завушніц. У строгім светлым гарнітуры, У белай блузцы... падышла I сціпла, проста, без натугі Мужчынам "здраствуйце" дала. Яму - ледзь бачны ўклон. Без слова. А позірк вымавіў з тугой: "Калі так трэба - я гатова: Мы - незнаёмыя з табой..." А ён і сам не знаў, як трэба. I як трымацца: так ці так? Але з знаёмства іх сакрэта Рабіць не меціўся, аднак. Ён пра другое думаў зараз: Уразіў выгляд: "Божа мой, Што робіць час! Пачвара-старасць Красу жывую есць, як моль! Ёй сорак год, а паглядзеўшы - Намнога болей можна даць. Напэўна, лёс зусім не цешыў, Жыццё не песціла, відаць". Ён кідаў позірк на Альжбету - I сэрца кроіў боль скразны: Амаль нічога - ані следу Ад той дзяўчынкі, з той вясны! Як і чакаў і знаў наперад - Не сустракацца б лепей ім. Нібы старую рану верад - Душу спарушыў успамін. I стала сумна... Горка нават... Ну, вось і ўсё! I ўвесь разрад! Зусім без грому, без маланак... Ды і з чаго быць грому, брат?.. Ад кругляка, дваром, да хаты Сцяпан з ёй побачкі пайшоў. - Даўно ўжо тут? - А даўнавата: У жніўні будзе пяць гадоў. - I як жывецца? Як работа? - Жывём... Працуем і жывём! - Сказала неяк бестурботна. - А вы - надоўга ў родны дом? - На пару дзён. Для святкавання. - То ж нешта мала - пара дзён. На больш - не маеце жадання? - Пачуў у словах крыўду ён. - Чаму ж! Свой дом заўсёды ў сэрцы. К яму ідзеш з усіх дарог... I тут ім даў праход у сенцы Пачцівым жэстам Крутарог.