Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Згадкі ў дарозе

Вячорка, стомлены мільганнем Карцін-малюнкаў за акном, Павекі звёў без намагання I перанёсся ў родны дом. Перш-наперш маці твар убачыў: Маршчынкі дробныя ля губ I вочы ў крапінках табачных, Што аніколі не ілгуць. Ля маці дзеці: Лёдзя з мужам, Антось, Мікіта і Тамаш - На гэты раз, напэўна, дружна Збяруцца ўсе, як на кірмаш. Ну, Тамашу збірацца ўласна Няма чаго - ён там жыве, Ён - гаспадар, ён у саўгасе На працы ўдарнікам слыве. Адзін з усіх застаўся дома. Што самы меншы, можа быць? Смяяўся: "Доля, братцы, доля! Павінен хтось і хлеб рабіць!.." Ён жонку Анцю (Антуніну) Настроіў так на боскі строй, Што меў дзяцей амаль асьміну. Смяяўся: "Я - айцец-герой!.." Хоць скончыў колісь толькі восьмы - Адстаў ён мала ад братоў,- Смяяўся: "Я - у дзядзькі Лёксы Дзве акадэміі прайшоў!.." Што тычыць Лёдзі - як зазвычай, Яна прыедзе з Вінцусём. Калісьці ў робе будаўнічай Ён стаў Сцяпану швагрусём. Вячорка ў тым далёкім годзе Кансерваторыю канчаў, Калі дазнаўся, што да Лёдзі Якісь жаніх хадзіць пачаў. Іх Лёдзя ў Мінску на будоўлі Тады падсобніцай была I аб сваёй дзявочай долі Не турбавацца не магла. Жыла ў рабочым інтэрнаце, З гурмою гэткіх жа нявест, I добра помніла, як маці Засцерагала на ад'езд: "Хаця ж не слухай кавалераў Культурных гэных, гаваркіх. Няхай іх выкаціць халера - Тых ашуканцаў гарадскіх!.." Ва ўсіх нявест безабаронных З тых інтэрнацкіх катухоў Жыў недавер да ім не роўных Інтэлігентных жаніхоў. "Хіба ён гэткі возьме замуж Мяне - з будоўлі галату? Адно ў душы пакіне замуць, Пасее ў сэрцы гаркату..." Ды вось у клубе іх на танец Аднойчы Лёдзю запрасіў, Па ўсім відаць, не "ашуканец", Бядняк, мяркуючы па ўсім. Сказаў дзяўчыне, што рабочы. Праводзіў позна ў інтэрнат - За разам раз глядзеў у вочы I сыпаў досціпы - як град. Хоць жартаваў замыславата - Было прыемна ўсё адно. Праз дзень - прыйшоў да інтэрната З двума білетамі ў кіно. Далей - амаль што кожны вечар, Пасля работы - тут як тут. I сімпатычны быў ёй нечым, I нечым дзіўны, Вінька Шкут. Найбольш сумелася дзяўчына, Калі адкрыла незнарок, Што не бядняк ён, як лічыла, Што ён - прафесарскі сынок! Аж не паверыла спачатку I машынальна перш за ўсё Паглядам змерала апратку: На ім было амаль рыззё! А ён сказаў: - Давацца дзіву Няма чаго. Зірні-паглянь: Народ не носіць габардзіну, Народ апрануты ў паркаль! I нейк паблажліва ўсміхнуўся: - Не зразумела ты пакуль. Не думай кепскае. Клянуся: Я не басяк і не куркуль!.. Не зразумела, гэта праўда. I напісала брату ліст, Каб што параіў... Неадкладна Сцяпан прыехаў к ёй у Мінск. Калі пачуў, хто з ёй "на роўных" Пачаў дружыць - скрывіўся ўраз: - Ты бач яго, які "народнік"! Напэўна, хітры лавелас! Каб ачмурыць з будоўлі дзеўку - Маўляў, і я - такі ж, як ты,- Адзене світку ці паддзеўку, Ну, і канечне ж - у кусты! - Мяне? Павек таго не стане! Хай паспрабуе, хоць у жарт!.. - Ну, што ж: іду з ім на спатканне. Пабачу сам, чаго ён варт. Не да канца спасціг загадку, Правёўшы розведы, Сцяпан: - Развесяліў мяне спачатку, Калі ішлі паўз рэстаран. Пытаю: "Можа быць, заглянем? Прапусцім сціпла па адной?" "Народ не мокне ў рэстаране! Народ сілкуецца ў чайной!" Вось так і ўрэзаў мне твой Вінька. Як абухом - па галаве! Хаця хваліўся, што крывінка Патомнай шляхты ў ім жыве. Магчыма. Хлопец дзіўны нейкі. З бацькамі ў контры - і ўсур'ёз. Ён не бярэ ў іх ні капейкі. Ну, і таму не ў пудры нос, Сказаў: не возьме нізавошта. Жыве на ўласныя грашы. Працуе. Вучыцца завочна. Мне - самастойнасць па душы. Аднак... ужо і зараз бачна: З такімі думкамі - наўрад Ці зробіць ён цябе багачкай,- Падсумаваў з усмешкай брат. - Я не ганюся за багаццем, Адно б душы не знаць пакут... I неўзабаве стаў ім зяцем Дзівакаваты Вінька Шкут. Амаль што два дзесяцігоддзі Крылом галубіць іх анёл, Але раскошы ў доме Лёдзі Не адшукаць і ўдзень з агнём. Вінцусь праз грані той жа прызмы На свет пражорлівы глядзіць I ў тым жа духу афарызмы Не перастаў пуляць-пладзіць. I часта Лёдзя: "Ну, народнік! - Крычыць нязлосна на яго.- Дальбог, куплю табе наморднік, Каб не брахаў абы-чаго!.." Сцяпан у думках спасміхнуўся, Як уявіў славесны шторм, Што ўздымуць дома немінуча Антось з Мікітам і Шкутом. Антось на слова быў заядлы I апанента ў спрэчцы браў Што называецца "за яблык" - Дыхнуць секунды не даваў. Ён быў філосаф-сацыёлаг, Дацэнт сталічнай ВНУ. З натур дасціпных і вясёлых. I клаў за праўду галаву. Таму Антося шанавалі Адзінаверцы і сябры, Ды часта ў пене бушавалі Акадэмічныя "зубры". Ён мог бы век не знаць дакукі, Каб на ражон не пёрся сам. "Аб эфектыўнасці навукі" Аднойчы працу напісаў. Сацыялогіі айчыннай Наважыў трохі памагчы: Як цесна ў сувязі прычыннай Стаяць Навука і Харчы? Грунтоўна вывучыў, даследваў I сцвердзіў з жарам у крыві: Якая процьма дармаедаў Пасецца ў многіх НДІ! У пераказе дзядзькі Лёксы Карціна выглядзела так: Антось рашыў зімой у вёсцы, У цішыні, пісаць трактат. Падсунуў стол да самай грубкі - Каб ногі ў цёплае ўпіраць, Паклаў канспекты, картак грудкі, Паперы чыстай пачак пяць. Ну, за работу, Анцік! З богам! А маці строга наказаў: "Вары мне толькі груцу з бобам - Штодзень каб поўненькі казан!.." За месяц, седзячы на груцы, Зрабіў трактат лістоў на сто: "Ці трэба заткалы ў навуцы, А калі трэба - дык нашто?" I выйшла: заткалы патрэбны! Дарэмна скрыва хтось глядзіць: Ніколькі нават не ганебна Сягоння ў заткалах хадзіць! I больш таго: у тым і штука, Што калі недзе ёсць уздым I мае поспехі навука,- Дык гэта дзякуючы ім! На працы заткала шчыруе - Шукае, доследы вядзе! А той, хто заткалам кіруе, Сваё імя паўзверх кладзе. "Тады наш Анцік чуць не спёкся - Шаноўных шмат увёў у злосць..." - Так разабраўся дзядзька Лёкса У тым, што высветліў Антось. Наогул, дзядзька ўмеў надзіва Адчуць турботы племяшоў. З Антосем ладзіў асабліва - Сваю натуру ў ім знайшоў. Меў дар маўлення смехатворац, I ўсе браты сябе не раз На тым лавілі, што гавораць "Нутром" ягоных слоў і фраз. Як антыпод і выключэнне У іх гурбе - Мікіта быў. "З ім гаварыць - адно мучэнне",- Мікіту дзядзька не любіў. На свяце ж будзе і Мікіта - Старэйшы самы, зводны брат. Хоць нос трымае самавіта - Прыедзе к маці ў акурат. Аддаць належнае тут трэба: Не забывае родны дом. Ягоны бацька Зміцер Рэпа Пакінуў Зосю маладой. Той год быў "годам пералому", I Рэпа, сельскі актывіст, Па прапанове выканкому Старшыняваць пайшоў кудысь. Ён заглядаў дамоў наездам I ўсё радзей - пакуль здаля Не дапаўзла да Зосі вестка: Другая ўжо з ім спіць, змяя! Пакінуў Зміцер жонку з сынам - Пяцігадовым хлапчанём. Ото ж яна і ўгаласіла, Калі збіраў пажыткі ён! Крычма крычала паратунку, Мікітку трэсла з усіх сіл: - Прасі, сынок, прасі татульку, Каб ён цябе не сіраціў! I сын прасіў - услед за маткай Крычаў: "Татулечка, не едзь! Забі змяю, забі, мой татка, А то змяя цябе заесць!.." Не апрытомнеў Рэпа Зміцер На слёзны лямант хлапчука. На развітанне воч не выцер - Не абрасілася шчака. Душы ж дзіцячай неакрэплай Ён рану страшную нанёс. На ўсё жыццё Мікіта Рэпа Застаўся з крыўдаю на лёс... А Зося выйшла за Якуба I - да някліканых нягод - Жыла з ім проста міла-люба: Спраўлялі хрэсьбіны штогод. Мікітку - горача любіла, Ад крыўды чуйна берагла. З праклятай даты - не набіла Яго ні разу: не магла. I калі ўсё-такі ён вырас Непамяркоўным, грубым, злым,- Быў вінават, відаць, той вырак, Грымаса здрады над малым. На ўласны хлеб пайшоў ён рана I рана ўлады зведаў смак. Да ўсякай мэты крочыў прама. Амбіцый меў ажно зашмат. Каб не ўніжаць аўтарытэту, Ён Рэпу справіў на Рэппо,- Хоць землякі замену гэту Не прынялі, яму назло. У вочы звалі "паважаным", За вочы - тыя ж языкі Маглі назваць і "Абіззянам", Ого, як могуць землякі! Мянушку гэту меў ён змалку. А праз каго? Чыя віна? Ды ўсё праз тую поскудзь-малпу, Каб тройчы выдахла яна! Калісь настаўніца Марыніч Свой падапечны шосты клас Павезла ў горад, каб звярынец Ім паказаць: гасціў якраз. Усё агледзелі: мо дзвесце Звяроў і птушак - па чарзе. I прыпыніліся нарэшце Ля клеткі з рослым шымпанзе. Касмач стаяў і чухаў брыдка Даўжэзнай лапаю жывот. Такое ўбачыўшы, Мікітка Аж да вушэй разявіў рот. Ад дзіва пырснуў смехам хлопец I ўцехай-радасцю заззяў: - Вы гляньце, гляньце, што ён робіць - Вялізны гэны абіззян! - Не "абіззян", а "обезьяна" Па-руску трэба гаварыць,- Марыніч ціхенька сказала, Каб перад дзецьмі не журыць. Але Мікітка тут жа ўспыхнуў I ёй без бою не ўступіў (Ужо тады ішло на пыху - Заўваг крытычных не любіў!): - Дык абіззяна - калі маці, А калі бацька - дык жа як? - I нават з крыўдай патлумачыў: - Чаму ж ёсць гуска і гусак?.. Малыя тут жа падхапілі Няўдалы моўны наватвор I да Мікіткі прыляпілі: Ты - аўтар, значыць, гонар - твой. У вёсцы так было адвеку: Калі дасціпнае імя Прышпіліць нехта чалавеку - То не здзярэ і смерць сама. I дзеці вырастуць і ўнукі Пад гэтым імем - цэлы род Яго без крыўды, без дакукі Адносіць сто гадоў і год!.. Вось так, пад роўны гул матора, Сцяпан, схіліўшы галаву, Успамінаў, каго ён скора Пабачыць дома наяву. А найчасцей перад вачыма З'яўляўся даўні эпізод: Ушчэнт шчаслівая дзяўчына На вулку выбегла з варот. У белай кофтачцы шаўковай, I валасы - святлісты шоўк. Глядзіць разгублена наўкола: Няма! Спазніўся! Не прыйшоў! Ні на дарожцы пешаходнай, Ні на брусчатай маставой... А ён знарок стаіўся воддаль За тоўстай ліпай векавой. Ах, тая ліпа-медавуха! Як часта ў сэрцы ён пасля, Калі даймала горыч-скруха, Чуў весні шум яе галля! I бачыў трэшчыны-маршчыны, Што ўверх віліся па кары. I - чысты, юны твар дзяўчыны - Нібы лілея на зары... "Ого! Яна вось-вось гатова Заплакаць! К чорту гэты жарт!" - Я тут! - гукнуў Сцяпан са схову I выйшаў к ёй, на тратуар. Не раззлавалася - ні трохі. Ізноў імгненна расцвіла, Прабегла тры-чатыры крокі I - крылы-рукі развяла. А ты?.. Дзівак! Нясмелы дурань! Ці ж можна з гэткім паляцець?.. Успамінай цяпер і думай - Пра заўтра думай, целяпень! Напэўна ж прыйдзецца спаткацца, Сустрэць... Праз дваццаць два гады! Пра што пытацца? Як трымацца? Ці засталіся хоць сляды - Таго, што колісь хвалявала? А што карысці, калі й так? Тваё што сэрца захавала? Які ў цябё застаўся знак? Астаткі крыўды, шкадавання, Ды думка скрушная, з якой Даўно змірыўся ты: вяртання Няма да ліпы векавой. Няма вяртання і не будзе. I вы ўдваіх, сабе ж назло, Не варушыце, не турбуйце Таго, што зеллем парасло.