Нарадзіўся:
30 верасьня 1931
Слабада, Лагойскі раён, Менская вобласьць, БССР

Грамадзянства:
Нацыянальны сьцяг Беларусі Беларусь

Род дзейнасьці:
паэт, грамадзкі дзеяч

Гады творчасьці:
з 1946

Не павераць, напэўна, нашчадкі,
Што такія былі ў нас парадкі,
Што дурнілі нас так верхаводы –
Ненавіснікі нашай свабоды,

Нашай мовы, і кнігі, і песні,
Нашых скарбаў і нашых святынь, -
Усяго, што мы ў душах пранеслі
Праз стагоддзяў смяротную стынь.

Як жа сталася, як гэта выйшла,
Што пад выжлаю шчэрыцца выжла,
А пад быдлам скацініцца быдла,
А пад хлусам крыўляецца хлус,

Родныя дзецi

 

Бацькоўскі кут

У край бацькоў, у кут свой родны Сцяпан прыехаў раніцой, Калі сады і агароды Яшчэ свяціліся расой. Напэўна, згледзеў хтось увішны I абвясціў, што едзе госць, Бо сустракаць да весніц выйшлі I Лёдзя з Вінькам, і Антось, I Анця з гуртам белабрысых Малых сваіх "тамашанят" (Як па ўнаследаваных рысах назваў іх Лёкса, бабін брат). А ўсіх паперадзе - матуля, З хусцінкай - слёзы выціраць. - А мой сыночак! Сэрцам чула, Што ты прыедзеш гэты раз!.. Расцалаваўшыся з усімі, Госць зноў да маці падышоў, У вочы глянуў, што расілі I вымаўлялі ўсё без слоў. I сам заморгаў неспадзеўкі, I пад руку пяшчотна ўзяў. - Вядзіце ў хату, хлопцы-дзеўкі!- Малечы весела сказаў. У хаце ўбачыў і Мікіту - Сядзеў пры пляшцы за сталом I Тамашову "акавіту" Пускаў па поўнай - сакалом. Крыху сумеўся пры Сцяпане: - Я тут... авансам, напярод! - Прагуў, нібыта ў апраўданне, I пульхным блінам выцер рот. Пагаварыўшы цёпла з маці, З братамі, з Лёдзяй і раднёй, Сцяпан не стаў тырчэць у хаце, Таміцца тлумнай мітуснёй. Каб не ўшчуваць сябе дакорам, Рашыў на могілкі схадзіць - У той сасняк, на той пагорак, Дзе многа ўжо з іх роду спіць. Яшчэ прапрадзедаў вадзіла Дарожка бітая туды, Каб разумелі, што радзіма - Не толькі дом, а і клады. Па просьбе брата, Лёдзя спрытна Зайшла ў гародчык пад акном - Букет вяргінь яму настрыгла, Што палымнеліся агнём. I ён падаўся загуменнем, Цераз аселіцу, кусты,- Туды, дзе ў сонечных праменнях Сасняк кудлаціўся густы. Сцяпан ішоў няспешным крокам Ускрай высокай збажыны. Наўкол стаяў вясёлы строкат - Купалле гралі цвыркуны. А што ж замоўклі ўраз? Над полем Нястрымны вецер шугануў. Сцяпан спыніўся: неспакоем Віхурна-рэзкі шквал дыхнуў. Раптоўна моцна пацямнела, Патухла далеч перад ім. Як азірнуўся - на паўнеба Сцяной нясецца буры дым. "Пажар! - кальнула зразу ў сэрца.- Лясы? Ці хаты? Штось гарыць!.." I - зразумеў: не дым нясецца - Тарфяны пыл сцяной ляціць! Ў твар ударыла, як прыскам, I вочы засціла імглой. Да неба сёмага вятрыска Зямлю уздыбіў над зямлёй. Сцяпан стаяў, працяты болем, Глядзеў, бяссільны, хоць заплач, Як грозны дух нясе над полем Сарваны з долаў плодны пласт. Зямля ляціць у небе пылам, Ляціць, імчыцца ўдалячынь, Дзесь ападзе за небасхілам - I не вярнуць яе нічым! За сотні год на гэтым месцы Не нарасце яна цяпер, I ўжо ніхто тут не наесца - Ні чалавек, ні птах, ні звер! Пясок аголіцца ды камень - Бясплодны, мёртвы мінерал. "Зямля! Твой люд цябе вякамі Бярог, любіў - не памірай! Жыві, карміцелька-зямліца! Радзі! Пладзі! Святкуй жніво! I дзень і ноч гатоў маліцца Я за здароўе за тваё. Ды што малітва! Тут патрэбен Разумны, рупны гаспадар, Каб не ляцеў, не слаўся небам, Як дым, жыцця прыродны дар. Калі так весці асушэнне - Пустыняй зробіцца разлог!.." Сцяпан ішоў - і суцяшэння Для горкіх дум знайсці не мог. Успомніў гутаркі і спрэчкі З меліяратарам адным - Не з тым, што сам раўняе рэчкі, А - што загад дае другім. "Таму ты працу нашу хаіш,- Кіпеў вучоны-інжынер,- Што па натуры сам архаік I непапраўны старавер! Твая бяда, што ты не здольны Пераступіць якісь парог, Каб навізну прыняць бязбольна, I мне шкада цябе, дальбог!.." Сцяпан на момант прыпыніўся, Абвёў паглядам шыр-прастор. "Эгэй, мой кут, як ты змяніўся! Стаў роўны й гладкі - нібы стол. Дзе хмыз кусціўся нізкарослы, Ляжаў-гібеў гадзючы рай,- Там бульбы цягнуцца барозны Амаль па самы небакрай. Дзе буй гарбеў, капыццем збіты, Як бубен, голы,- там наўсцяж, Бы хвалі мора, ходзіць жыта Напорнай сілаю жыцця. Архаік? Я? Ды не, шаноўны! I ты не вер яму, зямля! Мне проста вельмі не ўсё роўна, Што потым будзе тут - пасля! Пасля мяне - праз трыццаць - сорак, Праз сто і тысячу гадоў: Ці не дагоніць ганьба-сорам I там - пакладзенага ў дол? Не вер, што марна ў спрэчку лезу, I не спяшайся асудзіць: Маўляў, таварыш ад прагрэсу Рашыў цябе адгарадзіць. Ты рвешся ў сонечнае заўтра, Каб больш дрыгвою не драмаць, А нейкі скептык-кансерватар Разгон твой сіліцца стрымаць. Ну, што ты, родная! Не рушу Павек з жыццём наперакос. Але каб жыць - я ведаць мушу: Які далей твой будзе лёс? Ніхто так, можа, не жадае, Як я - каб гожай ты была, Каб, як нявеста маладая, Вясновай квеценню цвіла. Таму й гляджу, амаль са страхам, Тваіх улонняў кроўны сын, Як ты нясешся пылам-прахам, Да неба ўзнятая з нізін. Яшчэ ж я думаю з трывогай: А ці не выветрыцца так З тваёй душы, як торф з аблогаў, Уласнай долі вечны знак? Няўжо! Няўжо, змяніўшы воблік, Ты гэтак зменішся душой, Што гэтых самых змен паводле Мне станеш цёткаю чужой? Не! Я ў тваёй шчаслівай долі Знайшоў свой лёс - і для мяне Чужой не будзеш ты ніколі: I ў самай новай навізне! Усё, за што табе пашану Складаюць людзі пакрысе,- Яшчэ мацней цаніць я стану, На службе праўдзе і красе!.." У гэткіх думках, непаспешна, Ён узышоў на верх гары, Дзе колісь леглі ўпобач, цесна, Магілы брата і сястры. Дух перавёўшы, парасторкаў Вяргіні ў слоікі з вадой I, нібы сцень, замёр Вячорка - Сам-насам з горкаю журбой. Глядзеў на ўпраўленыя ў мармур Авалы з воблікамі тых, З кім столькі год - з калыскі, змалу - Хадзіў па сцежачках адных. З кім разам рос і гадаваўся, З адной агульнай міскі еў, Адною коўдрай накрываўся, Адны і тыя ж песні пеў. Сястра Крыстына, Крыся, Крысця, Была пяршаначка ў сям'і. I ў горад першая калісьцi Пайшла - на хлеб не ад зямлі. Пайшла - каб дома гурт паменшаў Хоць на адзін галодны рот. Быў недаяду час. Быў першы Пасляваенны, мірны год. Яшчэ ў дварэ іх - пуста й гола. Зямлянка ў плеснях. Рызманы. I - голад, голад, люты голад - Як самы страшны след вайны. Той год ва ўдовае Анэлі, Суседкі іхняй, дзве дачкі - Блізняткі - спухлі, пасінелі I згаслі ўраз, як светлячкі. Вячорка помніў тое ранне, Як маці з ім за край сяла, Аж за крыжацкае курганне Крыстыну з дому правяла. Цвірчэлі жаўраначкі ў высі, Адталым дыхала зямля. А маці ўсё ўнушала Крысі: - Цярпі - і звыкнешся пасля. Старайся быць у дружбе з цёткай. I не пярэч ні ў чым, глядзі. Ну, мы ўжо вернемся са Сцёпкам, А ты, дачушачка, ідзі!.. Крыстыну к сэрцу прыгарнула, Абцалавала шчокі, лоб, На добры час - перажагнула, А слёзы - сыпяцца, як боб... I горад бедна жыў, а ўсё-ткі Меў хлеба кус на едака. Спярша з паўгода Крыся ў цёткі За харч глядзела хлапчука. Пасля, прыблізна год з паловай, Пакуль наелася ў адвал, Яна ў бальніцы, у сталовай, Цягала з кашай "катафалк". Паднос цягала на калёсцах, А "катафалкам" абазваў Прыдумшчык смеху дзядзька Лёкса, Калі ў бальніцы пабываў. За дабрыню, што ў вочы біла, За спрыт-старанне памагчы - Бальніца Крысцю палюбіла: I ўся абслуга, і ўрачы. Тады ж якаясьці дакторка, Спагаду ўмеючы цаніць, Рашыла з Крысцяю Вячоркай Свайго пляменніка жаніць. Пляменнік гэны, Зэлік Лазнер, Ужо не надта малады, Рабіў цырульнікам пры лазні У тыя бедныя гады. Быў вельмі сціплым чалавекам, Нячысты грош не ліп к яму, I цётка Роха недарэкам Лічыла Зэліка таму. Ён жыў з пакутна хворай маці Ва ўласным доміку старым. Ці шмат памог там цётчын націск - Але сышлася Крысця з ім. I дваццаць год жылі бязбедна, З дзіцячай верай у дабро, Пакуль хвароба непрыкметна Не падтачыла ёй нутро. Сцяпан успомніў, як ён крочыў У дзень расстання за труной, Як засцілала з жалю вочы Гарачай ліпкаю імглой. Мароз быў - вейкі ледзянелі. Дзень стыў у срэбраным сяйве. Адно лісточкі зелянелі На плацці крэпавым яе. Грузавічок на сцёртых колах Пад горку браўся ледзьве-ледзь. Хоць ёй не страшны ўжо быў холад - Без слёз няўсцерп было глядзець. Пасля Сцяпану тройчы запар Адзін і той жа сніўся сон: Пад гэтай вось сасной разгатай Наўзрыд галосіць-плача ён. Галосіць ён, а голас нейкі - Як незнаёмы, як не свой: - А мой лісточак ты драбненькі, А зелянюсенькі ты мой!.. На гэтым голас абрываўся - Як бы стрыманы пры людзях, I ўсякі раз ён прачынаўся З цяжарам страшным у грудзях. Садзіўся ў ложку ці на лаве I, як малы ў былыя дні, Ужо не ў сне, а ў шчырай яве Ад плачу тросся ў цішыні... А цераз год не стала й брата - Яго найлюбага з братоў. Была такой жахлівай страта - Што злёг, вярнуўшыся з кладоў. I зноўку сон... I зноў - пакутны. I зноў - не раз сасніў, не два... Ставок за вёскай цёплы, мутны, I ў ім - шчаслівая дзятва. I Лёнік, брат, крыху старэйшы, З усімі цешыцца ў вадзе. А ён - каменьчыкамі, жэўжык, Абстрэл іх з берага вядзе. Вядома - толькі каб спалохаць. Ды, на бяду, зрабіў пралік: Каменьчык трапіў брату ў локаць, I ён пачуў нямоцны ўскрык. Магла б услед настаць адплата, А брат не выйшаў і з вады, Стаіць на водмелі і плача - Як храпак, белы і худы. Дагэтуль плача несціхана У снах ягоных па начах - I гэта мучае Сцяпана, I на душу наводзіць страх. "Няўжо я мог так правініцца, Так нечым скрыўдзіць у бядзе, Што іншы мне ён не прысніцца, А толькі - плачучы ў вадзе? Няхай бы ён тады пагнаўся, Злавіў і добра мне натоўк! Чаму, чаму навек застаўся Неадквітаным гэны доўг?.." Стаяў Вячорка пад сасною I скрушна-горка шкадаваў, Што рэдка бачыўся з сястрою, Гадамі ў брата не бываў. Не з роднай хаты адляцелі Іх душы - з клетак гарадскіх, Яны ж абое захацелі, Каб тут у дол паклалі іх. Сцяпан акінуў вокам далі - Бары, палі, лугі, сады... "А мелі розум, што абралі На супачын свае клады! Мясціна - слаўная на зайздрасць. Сюды - не сорам з "кірмашу"... Ну, што ж, вярнуся ў хату зараз - Скажу таксама Тамашу: Калі памру - абавязкова Вязі мяне ў бацькоўскі край I тут, на могілках вясковых, У родным доле пахавай. Скажу: уваж і не пакрыўдзі - Не пахавай, браточак, там, Куды на свежы насып прыйдзе Украсці кветкі п'яны хам. Тут не рабуюць марадзёры Слязамі зрошаных магіл. Паклон прынёсшы ў смутку-горы, Тут не надломваюць вяргінь..." - Ці не Стафан, каб не змыліцца, Прыйшоў з памінкам на пагост?.. Вячорка ўздрыгнуў: на сцяжынцы - Стары з кійком. Валента Дрозд! Ну, так, той самы Дрозд Валента - Сухенькі, згорблены дзядок, Што кожны год, як прыйдзе лета, Малечу кліча ў свой садок. I надзяляе ўсіх удоваль Духмяна-спелай смакатой. Яго ў суровы час нядоля Навек зрабіла сіратой. Сыноў абодвух, лейтэнантаў, Не дачакаўся дзед з вайны. Ніхто сказаць не можа нават, Дзе пахаваныя яны. Старую ў час блакады ў лесе Схапілі злыдні - і на здзек За белы свет у рабства звезлі,- Там ад пакут і згасла дзесь. Дачку з грудным яшчэ дзіцяцем Тут расстралялі, у барку. У тыя ж дні не стала й зяця - Склаў галаву на Паліку... Адзін застаўся дзед, каб скруху Гадамі няньчыць пад страхой. Сватоў і сваццяў - не паслухаў, Сказаў: "Як-небудзь сам сабой..." Сцяпан узрадваўся старому, Як згадцы светлай у жыцці. - Прыйшоў... Наведаўшыся дому, Сюды няможна не прыйсці... - Так, так, няможна! Род звядзецца, Калі магіл не шанаваць... Стары падняў з травы вядзерца: - А я во - з хварбай, маляваць. Дачку ж маю ты знаў, Мальвіну? З дзіцяткам тут іх вечны сон. Вось і прыходжу на магілу. Унь - агарожа між сасон. Сцяпан зазначыў: так маліцца Ідуць у храм дзяды ў гадах: У чыстых чорных нагавіцах, У чаравіках на шнурках, Кашуля сіняя навыпуск, I паясок - па жываце... Што ж, не карэнне драць на выспу... - А як вы, дзядзька, жывяце? - Пакуль што бога не турбую. Жыву... Магілу во гляджу: Прыйду - дзе трохі пахварбую, Папраўлю, кветкі пасаджу. Прасілі ў дом перастарэлых. А што ў тым доме мне рабіць - Сярод такіх, як сам, згрыбелых? За што там вока зачапіць? Я ж тут яшчэ пры дзеле нават: Вяроўкі ўю, пляту кашы. Які б ні быў для рук занятак - Усё ж палёгка для душы. От за адно перажываю, Гнятуся думкаю адной: Што калі дойдзе ўжо да краю - Дам людзям клопату сабой... Сцяпан з Валентам развітаўся I, з пачуццём якойсь віны, Зноў па сцяжынцы ўніз падаўся - Ускрай той самай збажыны. Зноў гралі конікі штосілы, Ды ён не чуў - быў повен дум: "Чаго мы ходзім на магілы? Што нас вядзе пад сосен шум? Ці жаль? Ці страх? Ці проста звычай? Ці неўсвядомлены абрад? Ці нейкай сілай таямнічай Жыве ў нас памяць цяжкіх страт? Чаго ідзём? Паплакаць горка? Паспавядацца? Клятву даць? Ці, можа, з гэтакіх пагоркаў Сваё жыццё нам лепш відаць? Свой шлях - у пошуках і ўдачах, У заблуджэннях і грахах? Ці ў гэткі час ясней мы бачым Радзімы-Бацькаўшчыны шлях? Ужо даўно і косці стлелі, Зямлёй зрабіліся даўно, А мы ідзём у прасвятленні Аддаць пашану ўсё адно. А мы ідзём і садзім кветкі I з болем думаем падчас: Ці будуць так нашчадкі-дзеткі Прыходзіць некалі да нас? Чаму ж нам ведаць гэта важна? Таму, што ў вечны супакой Нам не з жыцця сыходзіць страшна, А з добрай памяці людской? Калі б ды так! Калі б ды кожны З маленства думаў, з першых лет: Які - ці светлы, ці прыгожы - Пакіне ў памяці ён след! Дык дзе там! Вучымся з пагардай На сэнс жыцця глядзець - няўцям, Што жыць адно тады і варта, Калі рабіць дабро людзям. Рабі дабро! Хоць нават коштам Апошніх сіл, апошніх мук. I не пытай: каму? завошта? Рабі - без просьбаў і прынук! I не турбуйся сам, ці глуха Закончыш ты свой круг зямны, Ці - па значэнню і заслугах - З аб'явай: "Доступ да труны..." Чаму ж, таварыш Ненаежац, Так не па-людску ты жывеш? Што семярым спажыць належыць - Адзін бярэш, грабеш, ірвеш? Усё, чым грудзі ты азвончыў, Што нахапаў ты за жыццё,- Усё абсыпецца аднойчы, Як з дрэва восенню лісцё! I толькі неба гляне сумна На "плён" нікчэмнай мітусні, Якой ты гэтак неразумна Ахвяраваў гады і дні. А застанецца што? Маўклівы Граніт на нейкай там вярсце... Чаго ж мы ходзім на магілы? Чаго душа баліць няўсцерп?.." Сцяпан, углыбіўшыся ў думкі, Ішоў па сцежцы, нібы ў сне, I не заўважыў, як ля пунькі Зноў апынуўся на гумне. Глядзіць - Тамаш насустрач раптам. Відаць, ён толькі што з касьбы: У пыле ўся яшчэ апратка I твар ад поту - аж рабы. - Ну, ашчаслівіў ты, брат, маці! Здароў, Сцяпан! - Здароў, Тамаш! - Са мной не вельмі абдымайся: Глядзі, касцюм свой не замаж. - А ліха з ім, маім касцюмам! Ну, як ты тут, браток, кажы! - Убачыш сам, як пагасцюеш... Усяк: і хлеб ем, і каржы. - Ты што - і сёння на рабоце? Адгулу нават не прасіў? - Грэх пры такой гуляць пагодзе: Хоць да паўдня - а пакасіў. Дырэктар з просьбай палічыўся б - Я сам... Ты знаеш... не магу: Сабе сылгаць бы навучыўся, Зімой каровам - не салгу. - Ты бач яго! Не можа ўзімку Сылгаць каровіным вачам! Прысядзем, можа, на хвілінку? Ці ты патрэбен вельмі - там? - Не я, а ты: там муліць многім З табой пабачыцца. Хадзем! А мы - паспеем, пагамонім: Ты ж мо прыехаў не на дзень?..